Heilige Tijd

Vasten en feesten, bidden en bedevaart, tempels en godinnen

Vandaag en morgen een double bill van Flessenpost. Twee posts om het oude jaar uit te luiden en het nieuwe te verwelkomen. Hieronder lees je alles over Heilige Tijd en hoe je ruimte voor die helende tijdsoort kunt maken. Morgen een post over Keizerlijke tijd en de kunst van prioriteiten stellen, geïnspireerd door de epische science fiction serie Foundation. Vandaag dus de holidays, ook wel vakantietijd of feestdagen genoemd.

Vakantie komt van vacare, wat leeg of vrij laten betekent. De ironie wil dat deze tijd vaak bomvol zit gepland met activiteiten die veel voorbereiding vergen. Denk aan carnaval, een huwelijk, moderne festivals of een bedevaart. Heilige Tijd dient als markering van bijzondere momenten. Soms is dat een rite-de-passage, zoals de doop van een kind, een afstudeerceremonie of het halen van een rijbewijs.

Vat het woord heilig in Heilige Tijd echter niet te religieus op. Ik schrijf alle tijdsoorten met een hoofdletter. En het woord heilig betekent niets meer dan ‘heelheid’: De cyclus is voltooid, we beginnen weer van voor af aan. Dat kan zowel een heuglijk feit zijn (huldiging, rode loper, gala) als een verdrietige aangelegenheid (stille tocht, herdenking, begrafenis). De gemene deler is dat mensen speciaal samenkomen.

Book of Hours door Simon Bening (01530–01535) collectie Metropolitan Museum of Art. Getijdenboekjes waren in de Middeleeuwen extreem populair zodat gelovigen waar ze ook waren de rust en regelmaat van het vrome leven konden volgen. Om een idee te geven van de dimensie: dit boekje meet 6.5 cm breed bij 5.2 cm hoog.

Het Wiel van de Tijd

Voor ik uitweid over Heilige Tijd, drie alinea’s over tijd ontwerp, de discipline die ik probeer te verkennen met mijn schrijfsels. De centrale hypothese daarin is dat er vele soorten tijd zijn, ieder met een specifieke vorm. Is een bepaalde tijdsoort ergens dominant of juist afwezig? Dan leidt dat mogelijk tot problemen. Sla je bijvoorbeeld teveel rustmomenten (Heilige Tijd) over, dan beland je sneller in een burn-out of oververmoeidheid. Door bepaalde tijdsoorten toe te voegen of te verwijderen uit de fysieke of mentale ruimte, kan de tijdbalans hersteld worden. Tijd is namelijk niet alleen materieel (objectief, ruimtelijk, meetbaar) maar ook ideëel (subjectief, geestelijk, ervaarbaar). Tijd ontwerp kan net zo goed worden ingezet voor individuele heling, als om de openbare ruimte opnieuw in te richten (zoals we later in deze nieuwsbrief zullen zien). Of om organisaties leuker te maken om in te werken.

Het Tijdwiel dat ik in mijn tijd ontwerp studio Constantijd.nl heb ontwikkeld.

Het Tijdwiel bevat 13 tijden. Links / met oneven getallen de lineaire tijdsoorten. Rechts / met even getallen, de circulaire tijdsoorten. Iedere kleur staat voor een koppel dat vergelijkbare fenomenen beschrijft, in een precies tegengestelde vorm. Zo zijn Kloktijd en Krultijd allebei gericht op presteren. Maar is Kloktijd gebaseerd op cijfers en omzet, en Krultijd op kwaliteit en ambacht. Op eenzelfde manier maken de tijdsoorten Tijdvakken en Voorzien allebei gebruik van zicht. Maar de één is op het verleden gericht en de ander op de toekomst. Ruimtetijd gaat over verplaatsing binnen de ruimte, Heilige Tijd over verplaatsing binnen jezelf.

De 13e tijdsoort, het Nu of Nooit, heeft de vorm van een hart, en draait om de vraag: ‘Wat wil ik met mijn tijd?’ Succesvol tijd ontwerp betekent goed inschatten aan welke tijdsoort behoefte is, en welke interventie daarbij zou kunnen helpen. Daarbij moet ik wel opmerken: de ene tijd is de andere niet. Hoewel iedereen 24 uur in een dag heeft zitten, is het afhankelijk van vele factoren hoe die uren aanvoelen. En hoewel er grotere universele patronen zijn, heeft ieder persoon een uniek tijdprofiel.

Waar vind ik Heilige Tijd?

Wie Heilige Tijd zegt, denkt direct aan een klooster, gebedshuis of tempel. Misschien stel je ook wel een aantal geestelijken voor die gebeden in een vreemde taal prevelen. Heilige Tijd is echter niet enkel voorbehouden aan religie. Ook een vakantiehuisje in de bergen of een bezoek aan een drukbezochte voetbalwedstrijd kan een hemels gevoel of gevoel van heelheid opwekken. Of überhaupt in een nieuwe omgeving verkeren / op vakantie zijn. Je reguliere bestaan is onderbroken en heeft plaatsgemaakt voor iets nieuws, iets groters. Je bent onderweg, maar niet om zo snel mogelijk op je bestemming te zijn, de reis wordt meer gemaakt voor je ziel.

Het ervaren van Heilige Tijd kan aangemoedigd of afgedwongen worden met specifiek ontwerp. Architecten van gebedshuizen die goed hebben opgelet creëren bijvoorbeeld hoge plafonds, veel bogen en een bijzondere lichtinval. Zo ontstaat vanzelf een sfeer waar je U tegen zegt, en waarbij bezoekers zich klein voelen als deel van een groter geheel. Dat schaalverschil maakt het mogelijk om in jezelf te keren. Je dagelijks beslommeringen lossen als het ware op in de ledige ruimte boven je, en er ontstaat headspace om inspiratie op te doen en tot rust te komen.

Heilige gebouwen zijn niet gericht op praxis, maar op ascese en mystiek. Ze proberen een verbinding met het hemelse te realiseren. Muziek, dans en akoestiek spelen daarbij een belangrijke rol. Maar de prikkeling van andere zintuigen kan er net zo goed aan bijdragen. Denk aan het branden van wierook tijdens een mis, of de geuren en oliën die worden ingezet bij massages en opgietingen in wellness centra.

Links: de Bramante trappen in het Vaticaan Museum met een dubbel helix ontwerp, in 1931 ontworpen door architect Giuseppe Momo. Midden: de opgravingen van een paganistische tempel onderaan het Capitolijn, waar meerdere rivieren samenkwamen. Rechts: de koepel van het Pantheon, met 28 frontons per rij in verschillende groottes. Een referentie naar het aantal dagen in de maan(d)? Voorheen werden hier 12 goden aanbeden, die allemaal naast elkaar mochten bestaan, tot het Christendom ze één voor één verving door heiligen en apostelen.

Waaraan herken ik Heilige Tijd?

Heilige tijd is in de basis diep vrouwelijk, natuurlijk en circulair. Ze wordt afgebeeld met diverse soorten spiralen. Van de dubbele helix en de levensboom tot en met de gulden snede van een nautilus schelp. Architecten die werken met natuurlijke patronen van regelmaat doen aan zogeheten sacrale geometrie. Het menselijk oog vindt gebouwen met deze proporties prettig om naar te kijken omdat ze in balans zijn. Zulke gebouwen krijgen iets extra’s. Hetzelfde geldt voor gebouwen met ronde koepels. Cirkels vormen een ode aan de natuur. Rechte lijnen zijn een ode aan cultuur.

Tempels zijn doorgaans gesticht op plekken waar bijzondere landschapselementen samenkomen. Eigenlijk altijd een bron, een boom of een steen. Of liefst alledrie tezamen. Onder het altaar van katholieke kerken bevindt zich onder het altaar nagenoeg altijd een stroompje of waterbron, dat helend werd geacht, en waar soms nog steeds kinderen mee worden gedoopt.

Drie bronnen in Rome. Links: put achter de Tempel van de Vestaalse Maagden bij het Forum Romanum. Midden: Crypte in de Sint Pietersbasiliek, omringd met gouden hoornen des overvloed. Rechts: doopfont in de Santa Maria Maggiore.

De functie van water in Heilige Tijd

Jammer genoeg zijn deze bronnen bijna altijd afgedekt / van het zicht onttrokken. En doet de katholieke kerk niet aan bronvermelding wat betreft de heilige plekken waar zij hun kerken overheen hebben gebouwd. Toch overleeft de cultuur van bijvoorbeeld de Etrusken en andere paganistische religies in de vorm van beeldtaal.

Vroeger was de natuur de godin. Mensen aanbaden haar voor vruchtbaarheid. Ze werd in huis geëerd met beeldjes en een altaar. Wilde men contact met haar zoeken, dan bezocht men heilige plekken in de natuur zelf, praatte men met bomen, of een steen die erg leek op de maan of een ander hemellichaam. Om in contact met de goden te treden organiseerde men kringdansen en namen sjamanen of dorpsoudsten hallucinogene middelen tot zich om heilige boodschappen te ontvangen en vertalen.

Ik was dan ook blij verrast, toen ik in het hart van Vaticaanstad, een diep patriarchaal instituut, de taal van het vrouwelijke goddelijke zo luid en duidelijk gesproken zag worden. Ook symbolen die vooral met de tijdsoort generatie en vruchtbaarheid samenhangen (de tweestaartige meermin, de duif met olijftak in de snavel, en de acht / lemniscaat) waren veelvuldig te vinden.

Details van het Baldakijn in de Sint Pietersbasiliek, met daarop opvallend veel referenties aan het vrouwelijk goddelijke. Een torso met bijen op de borsten en navel. Bovenop het wapenschild de sleutels naar het hemelrijk en de pauselijke tiara, met daaromheen drie banden, symbool voor de heilige drie-eenheid.

Een bezoek aan de heilige stad

Halverwege december had ik het voorrecht om in twee kloosters in Rome te verblijven. Vier dagen bij een stuk of 16 paters in Casa San Giuseppe. Vier dagen bij 35 zusters Brigitinessen, een kloosterorde ter ere van de Zweedse heilige Sint Birgitta, die net als de mysticus Hadewych visioenen had, muziekstukken componeerde en fervent diplomaat was. Mijn reisgenoot en ik observeerden hoe beide kloosters een eigen ritme en dynamiek hadden. Bij de broeders overheersten rust, eenvoud en stilte. Ze brachten vele uren door met het bestuderen van bijbelteksten en bijbelse tradities. Bij de zusters was het klooster een stuk meer aangekleed en gezellig, maar de zusters leken in hun omgang met de gasten meer teruggetrokken en toegewijd aan de devotie. Ook hier vond op stipte tijdstippen de eredienst plaats, werd het werk gedaan en zowel ‘s middags als ‘s avonds een warme maaltijd genuttigd.

Poorten zijn symbool voor heilige tijd. Ze markeren schakelmomenten tussen de aardse en hogere wereld. Vroeger opende de Pontifex, vaak de keizer, in de tempel deuren of poorten om nieuwe energie (en nieuwe goden) uit te nodigen. Daarmee werden ook belangrijke cycli voltooid, toen men tijd nog niet als lineair opvatte. Links en midden zijn twee bogen te zien van de kloosters waar ik verbleef. Rechts een kasteelboog, één van de velen die Rome Rijk is, zonder religieuze functie.

Ik ben blij dat ik niet als monnik hoef te leven, maar ben tegelijkertijd dankbaar dat ik even mocht proeven van wat het betekent om je niet of nauwelijks in de buitenwereld te bewegen. Door mijn gesprekken met de Poolse broeder Bernhard kreeg ik de indruk dat hij in een constante dialoog met God is. Die zich voor hem ook uit in muziek, kunst en heilige schriften. Het ontbreekt mij aan de discipline / wilskracht om iedere dag hetzelfde te doen, om iedere dag diezelfde bijbel te lezen. Toch kan de gehaaste Westerling naar mijn idee het één en ander leren van deze eeuwenoude manier van leven vol rust, reinheid en regelmaat en het afzweren van dagelijkse afleiding en besognes via smartphone of tv. Ook in de maatschappij blijkt hier duidelijk vraag naar, getuige de opkomst van wellness en digital detox retraites.

Een bedevaart of labyrint lopen

Wat hebben we nu precies aan Heilige Tijd? En als je er actief iets mee wil doen, hoe ga je dan te werk (los van je aanmelden bij een een klooster)? De voor de hand liggende optie is een bedevaart, gap year of sabbatical doen. Maar dat kan ook kleiner, door een mini-break in je werkende bestaan te bouwen waarbij je alles even achter je laat en je terugtrekt in een hutje op de hei. Je neemt hoogstens een boek mee, of zelfs dat niet, en kijkt wat er op je pad komt. Je zal (her)ontdekken dat je je in allerlei situaties, met allerlei tegenslagen, heel goed kunt redden. Je doorbreekt de dagelijkse sleur en laad je batterij weer op door je te voeden met nieuwe ervaringen.

De camino lopen heeft een helend effect. De stappen die je voeten zetten brengen je lichaam in cadans, dat als het ware gereset wordt. Mensen zijn niet gemaakt om jarenlang op bureaustoelen en in kantoren te verblijven. Het kan ook nog kleiner.

Worstel je met een vraagstuk, zoek dan een labyrint uit, of zet er zelf één uit. De oude Grieken gebruikten deze techniek al om gnosis / fundamentele kennis te verwerven. Terwijl je naar het centrum van het labyrint loopt (let op: een labyrint is niet hetzelfde als een doolhof), stel je jezelf alleen maar de vraag in kwestie. Je herhaalt de vraag in je hoofd, en je loopt bewust op een traag en bedachtzaam tempo. In het hart van het labyrint houd je stil, en als je er klaar voor bent ga je naar buiten lopen. Je formuleert antwoorden op de vraag. Eerst vanuit jezelf, dan vanuit personen die je kent. Welk antwoord zouden zij geven op je vraag? Je loopt langzaam naar de buitenkant van de spiraal, en zie daar, de antwoorden dienen zichzelf vanzelf aan.

De heilige deur in de Sint Pieters Basiliek, die eens in de 25 jaar opengaat tijdens het heilige jaar, ook wel het Jubeljaar geheten. Oorspronkelijk is het de bedoeling dat gelovigen elkaar in dit jaar vergeven en alle zonden en schulden wegstrepen. Bij het naar binnen lopen raken veel mensen de deur aan voor een zegening. Buiten het jubeljaar om wordt de deur voor 24 jaar dichtgemetseld en verzegeld.

Aan het einde van seizoen 1 van Foundation loopt de keizerlijke hoofdpersoon een zware pelgrimsroute genaamd ‘de Spiraal’. Dit om te bewijzen dat hij over een ziel beschikt en goddelijk is uitverkoren. Als de moedergodin van de planeet (Dol / Surah) je goed gezind is, schenkt ze mensen die de spiraal uitlopen een visioen.

Linksboven een poort met aureool, een verwijzing naar de goddelijke status van personen, omdat ze gelijk worden gesteld aan de zon. Rechtsboven en linksonder een scène in een labyrint, waar Lady Demerzel een zonde opbiecht bij een priesteres. Linksonder en rechtsonder in beeld is zichtbaar hoe de haardracht van het personage in drieën is gedeeld, en daarmee communiceert dat het personage raakt aan iets hogers. Ook haar schouderstuk functioneert als aureool; zij is de bron van licht. Alle pijlen wijzen naar haar als centrum van het universum.

Wat als we spiralen toevoegen aan de openbare ruimte?

In Amsterdam speelt al eeuwen de discussie of Noord en Zuid niet een vaste oeververbinding moeten krijgen. Via een brug, tunnel, kabelbaan of Schommelpont? Een ontwerp dat veel aandacht kreeg was de IJ klopper van Syb van Breda. Twee gigantische wastrommels van 52 meter breed die een (droge) oversteek op het drukste en smalste stukje IJ mogelijk maken. 80.000 mensen maken dagelijks gebruik van de Buikslotermeer pont. Dit ontwerp overbrugt de 293 meter sneller omdat de tunnel altijd open is, en niet elk half uur open hoeft voor groot maritiem verkeer. In Antwerpen en Rotterdam bewijzen fiets- en wandeltunnels onder de Schelde en Maas dagelijks hun nut. Dit plan vervangt de drukbezochte pont en bespaart daarmee volgens Syb 15 miljoen per jaar. Door fiets- en wandelpaden van vijf meter breed is de capaciteit gigantisch.

Het ontwerp de IJ-klopper van Syb van Breda. In roze en groen heb ik gemarkeerd hoe de wastrommels van een dubbele helix kunnen worden voorzien, zodat bovengronds een duidelijke in- en uitgang ontstaat. Eén van de redenen van de verkeerswethouder om het oorspronkelijke plan af te keuren was het gevaar op (frontale) fietsongelukken. De dubbele helix zou zonder twijfel een bijzonder schouwspel opleveren, maar of de ervaring kan tippen aan die van de veerboot…

Je voelt aan het verkooppraatje al dat het ontwerp van de IJ klopper spiraal nauwelijks Heilige Tijd zal toevoegen aan de stad. Ja, het lopen van een labyrint doet zeker iets met de tijdperceptie. Maar in dit ontwerp lopen de voetgangers juist rechttoe rechtaan. De IJ klopper van Syb van Breda zorgt vooral voor meer krultijd, omdat fietsers heerlijk op en neer spiralen in de beide wastrommels. Maar ze fietsen ook aan één stuk door zonder een moment van rust of stilte. En omdat het doel van deze poort een zo groot mogelijke of snel mogelijke vervoerstroom is, ligt haast al snel op de loer.

Meevaren met de pont is een unieke ervaring. Je bevindt je op open water in de open lucht. Je moet je overgeven aan de stuurkwaliteiten van de veerman of veervrouw. Je reis wordt gedwongen onderbroken en je keert even in jezelf. Je staat in contact met het IJ, in plaats van de je het ziet als obstakel dat je zonder hinder en zonder wrijving moet overwinnen . Je groet het water, en respecteert de bron. Die is Heilig.

Tot slot

Herken jij spiralen of Heilige Tijd in jouw omgeving? Of heb je rituelen die jouw rust en bezinning schenken? Ik hoor het graag. Wellicht kan ik jouw best practice meenemen in mijn boek over Quali-tijd. Gelukkig nieuwjaar!